Z Wikipedii

Tadeusz Kamil Marcjan Żeleński, pseudonim literacki Boy (ur. 21 grudnia 1874 w Warszawie, zamordowany 4 lipca 1941 we Lwowie) – polski pisarz, poeta-satyryk, kronikarz, eseista, tłumacz literatury francuskiej, krytyk literacki i teatralny, działacz społeczny.

Spis treści 1 Życie 2 Dzieła 3 Przekłady 4 Biografie 5 Przypisy 6 Linki zewnętrzne

[edytuj] Życie

Był synem Wandy z Grabowskich^[1] i Władysława Żeleńskiego, kompozytora. Rodzina pieczętowała się herbem Ciołek.

Tadeusz Żeleński w latach 1892–1900 studiował medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wcześniej uczęszczał do Nowodworka. Uczył się wprawdzie, ale jednocześnie prowadził hulaszczy tryb życia, nie stroniąc od alkoholu i gry w karty. Na rok przerwał studia, wpadł w nałóg karciarstwa hazardowego i najważniejszą kwestią życiową stały się dla niego pieniądze, dlatego zdecydował się na stypendium wojskowe (50 guldenów rocznie), które wiązało się z odsłużeniem go, w austro-węgierskiej armii po ukończeniu studiów^[2]. Kiedy w 1898 roku do Krakowa przeprowadził się z Berlina Stanisław Przybyszewski, Żeleński niemal nie odstępował go na krok, zafascynowany pisarzem i zakochany w przybyłej chwilę później jego żonie Dagny^[3]. Kiedy w 1901 roku otrzymał ostatecznie dyplom, rozpoczął pracę w Szpitalu św. Ludwika. Nie zmienił jednak trybu życia i nadal często przebywał "u Turlińskiego" (w hotelu Pod Różą), czy Jamie Michalika, gdzie wesoło płynęło życie krakowskiej cyganerii^[4].

W końcu, by się ustabilizować, w 1904 roku ożenił się z Zofią Pareńską, piękną Zosią z Wesela Wyspiańskiego, na którym Tadeusz był obecny^[5]. Ponieważ małżeństwo to wpierw powstało w głowach rodziców Tadeusza i Zofii (Eliza Pareńska i Wanda Żeleńska były bardzo ze sobą zaprzyjaźnione, natomiast Stanisław Pareński uczył go na Uniwersytecie, załatwił mu nawet pracę w szpitalu), był to związek partnerski, bez miłości. Ze związku tego na świat przyszedł Stanisław Żeleński późniejszy aktor (jako niemowlę sportretowany wraz z matką przez Stanisława Wyspiańskiego na obrazie Macierzyństwo (Zofia Żeleńska karmiąca) z 1905).

Jak już wspomniano, po ukończeniu medycyny, w latach 1901–1906 Żeleński pracował jako lekarz pediatra w Szpitalu św. Ludwika w Krakowie. Rozpoczął nawet pisanie pracy habilitacyjnej, jednak wysłany na stypendium do Paryża zainteresował się literaturą francuską i w ciągu życia przełożył na język polski wiele liczących się tytułów. Po powrocie do kraju, od 1906 współtworzył kabaret Zielony Balonik, pisząc różne teksty satyryczne.

W czasie I wojny światowej jako lekarz kolejowy służył w armii austriackiej. Od 1922 zamieszkał w Warszawie. Przed wojną był ostro zwalczany przez środowiska konserwatywne (chadecja, endecja itp.) za głoszenie liberalnych poglądów i szarganie świętości narodowych w szczególności za odbrązawianie Mickiewicza i Fredry. W środowisku literackim bardzo mocno krytykowany był przez Karola Irzykowskiego (m.in. w książce Beniaminek). W 1933 został wybrany do Polskiej Akademii Literatury.

Wspólnie z Ireną Krzywicką, z która był związany uczuciowo, kierował w latach 30. w Warszawie prywatną kliniką, promującą świadome macierzyństwo. W zainicjowanym przez siebie dodatku do "Wiadomości Literackich" pt. Życie Świadome propagował antykoncepcję i edukację seksualną. Domagał się legalizacji aborcji, by zlikwidować groźne dla życia kobiet "podziemie aborcyjne". Bronił praw kobiet do decydowania o prokreacji i seksualności.

Po wybuchu II wojny światowej ewakuował się do Lwowa. Zamieszkał u szwagra żony - prof. Jana Greka. W październiku 1939 sowieckie kierownictwo Uniwersytetu powołało go na kierownika katedry historii literatury francuskiej na lwowskim uniwersytecie. Działał w Związku Literatów Polskich, wszedł w skład kolegium redakcyjnego pisma Związku Pisarzy Sowieckich "Nowe Widnokręgi", publikował artykuły w "Czerwonym Sztandarze", uczestniczył w imprezach propagandowych^[6].

Wkrótce po zajęciu Lwowa przez Niemców, w nocy z 3 na 4 lipca 1941 został aresztowany wraz z prof. Grekiem i jego żoną, Marią Pareńską-Grekową przez Einsatzkommando zur besonderen Verwendung pod dowództwem Brigadeführera dr Karla Eberharda Schöngartha i zamordowany tej samej nocy na Wzgórzach Wuleckich.

Miejsce jego pochówku jest nieznane.

Był kawalerem Legii Honorowej. Jego imię nosi od 1972 roku krakowski Teatr Bagatela.

[edytuj] Dzieła

Wstępy pisane przezeń do tych książek zostały wydane w trzech tomach pod tytułem Mózg i płeć i stanowią krótki kurs literatury francuskiej.

Boy-Żeleński podzielił Młodą Polskę na "tatrzańską" i "szatańską" wskazując w ten sposób dwa najważniejsze obszary zainteresowań artystów współczesnej mu epoki. Był także autorem licznych felietonów społeczno-obyczajowych oraz teatralnych (przez wiele lat pracował jako krytyk teatralny) a także książek z zakresu historii literatury, wydanych jeszcze za jego życia w postaci książek:

• Flirt z Melpomeną,
• Nasi okupanci,
• Piekło kobiet,
• Murzyn zrobił swoje,
• Stendhal i Balzac,
• Reflektorem w mrok,
• Słowa grube i cienkie,
• Salon literacki,
• Obrachunki fredrowskie,
• Marysieńka Sobieska,
• Brązownicy,
• Ludzie żywi,
• Znaszli ten kraj itd.
• Antologia literatury francuskiej (1922)

Dzieła zebrane Boya Żeleńskiego zostały wydane po wojnie w serii PIW-u pod redakcją Henryka Markiewicza.

W 2006 roku wydawnictwo Iskry wydało niepublikowaną wcześniej książkę W perspektywie czasu, na podstawie odnalezionego maszynopisu, złożonego przez Boya we lwowskim Wydawnictwie Mniejszości Narodowych na dwa tygodnie przed śmiercią.

[edytuj] Przekłady

Przełożył na język polski wiele dzieł literatury francuskiej:

• Pieśń o Rolandzie,
• Wielki Testament François Villona,
• Tristana i Izoldę Bédiera,
• wszystkie sztuki:
  • Moliera,
  • Pierre'a de Marivaux,
  • Jeana Baptiste'a Racine'a,
  • Pierre'a Corneille'a,
  • Pierre'a Beaumarchais'go (Cyrulik sewilski, Wesele Figara),
  • Woltera,
• oraz rozprawy
  • Kartezjusza,
  • Pascala,
• część wierszy Verlaine'a (Elegie),
• Maksymy de la Rochefoucaulda,
• Księżnę de Cleves Madame de La Fayette,
• listy markizy de Sévigné,
• listy panny de Lespinasse,
• Monteskiusza (m.in. Listy perskie),
• Diderota,
• Michela de Montaigne'a (Próby),
• François Rabelais'go (Gargantua i Pantagruel),
• Rousseau,
• Balzaka,
• Marcela Prousta cykl W Poszukiwaniu straconego czasu
• Stendhala (m.in. Czerwone i czarne, Pustelnię parmeńską),
• Brantôme'a,
• Bossueta,
• Henri de Saint-Simona,
• Benjamina Constanta,
• Musseta,
• Théophile'a Gautiera,
• Murgera,
• Flauberta (Pani Bovary, Salambo),
• Jarry'ego (Ubu król),
• Anatole'a France'a,
• André Gide'a,
• Berangera,
• François-René de Chateaubrianda,
• Lesage'a,
• Crebillona syna,
• Jacques'a H. Bernardin de Saint-Pierre'a - (Paweł i Wirginia),
• Pierre'a Choderlosa de Laclosa (Niebezpieczne związki) i wiele innych.

[edytuj] Biografie

Istniejące biografie Boya Żeleńskiego:

• Józef Hen, Błazen - wielki mąż. Opowieść o Tadeuszu Boyu-Żeleńskim, wyd. Iskry.
• Boy we Lwowie, red. Barbara Winklowa, Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 1992.
• Henryk Markiewicz, Boy-Żeleński, wyd. Wydawnictwo Dolnośląskie, 2001, seria A to Polska właśnie.
• Wojciech Natanson, Boy-Żeleński , Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983.
• Wacław Borowy, Boy jako tłumacz, 1922.

Przypisy

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Wybór wierszy Tadeusza Boya-Żeleńskiego w "Skarbnicy literatury polskiej"
• Inny obszerny wybór wierszy Tadeusza Boya-Żeleńskiego

901 in progress... program tv programista php praca Imprezy integracyjne gry logiczne Karta Kredytowa